ચેક › ચેક બાઉન્સ થાય ત્યારે
ચેક બાઉન્સ થાય ત્યારે: શું કરવું, પગલે પગલે
બાઉન્સ ચેક એટલે પેમેન્ટ થયું જ નથી. તમારા હિસાબમાં બિલ ફરી બાકી છે. કાયદામાં, પૈસાની ખોટથી બાઉન્સ થયેલો ચેક નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ ઍક્ટ, 1881 ની કલમ 138 હેઠળ ગુનો બની શકે છે, પણ ફક્ત ત્યારે જો તમે કડક સમયમર્યાદા પાળો. મોટા ભાગના બાઉન્સ એક ફોનથી ઉકેલાઈ જાય છે; સમયમર્યાદા ત્યારે કામ આવે છે જ્યારે ન ઉકેલાય.
પહેલાં, તમારા હિસાબમાં
રજિસ્ટરમાં ચેકને બાઉન્સ માર્ક કરો. પેમેન્ટ નીકળી જાય છે, તેનાથી ચૂકવેલાં બિલ ફરી બાકી થાય છે, અને ગ્રાહકનું બેલેન્સ ફરી વધે છે. બૅન્ક સામાન્ય રીતે રિટર્ન ચાર્જ (સાથે 18% GST) લે છે; તેને બૅન્ક ચાર્જ તરીકે ખર્ચમાં ઉમેરો. તમારી શરતોમાં લખ્યું હોય તો આ ચાર્જ ગ્રાહક પાસે પણ માંગી શકો.
કાનૂની સમયમર્યાદા (કલમ 138)
- ચેક તેની માન્યતાની અંદર રજૂ થયો હોવો જોઈએ, એટલે તેના પર લખેલી તારીખથી ત્રણ મહિના.
- બૅન્કનો રિટર્ન મેમો સાચવી રાખો; તેમાં કારણ લખેલું હોય છે, જેમ કે "funds insufficient".
- રિટર્ન મેમો મળ્યાના 30 દિવસની અંદર ચેક આપનારને રકમની લેખિત માંગણી મોકલો. પુરાવો રહે એ રીતે મોકલો, જેમ કે રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ કે સ્પીડ પોસ્ટ, અને નકલ રાખો.
- માંગણી મળ્યા પછી તેની પાસે પૈસા આપવા 15 દિવસ હોય છે.
- તે ન આપે તો તે 15 દિવસ પૂરા થયા પછી એક મહિનાની અંદર મૅજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરિયાદ કરી શકાય છે (કલમ 142). 2015 થી કેસ ત્યાં થાય છે જ્યાં ચેક મેળવનારની બૅન્ક શાખા છે.
આ ગુનામાં બે વર્ષ સુધીની જેલ, ચેકની રકમના બમણા સુધીનો દંડ, કે બંને થઈ શકે છે. કેસ દરમિયાન કોર્ટ ચેક આપનારને રકમના 20% સુધી વચગાળાનું વળતર આપવા કહી શકે છે (કલમ 143A), અને બંને પક્ષ કોઈ પણ સમયે સમાધાન કરી શકે છે (કલમ 147). નોટિસ અને ફરિયાદ વકીલ પાસે તૈયાર કરાવો.
એક ઉદાહરણ
ગ્રાહકનો 6 નવેમ્બર 2026 તારીખનો ₹12,600 નો ચેક 7 નવેમ્બરે પૈસાની ખોટથી પાછો આવે છે. માંગણી 30 દિવસમાં, એટલે વધુમાં વધુ 7 ડિસેમ્બર સુધીમાં મોકલવાની છે. ગ્રાહકને તે 10 ડિસેમ્બરે મળે અને તે 25 ડિસેમ્બર સુધી ન આપે, તો ફરિયાદ 25 જાન્યુઆરી 2027 સુધીમાં કરવાની છે.
તમારા પોતાના ચેક બાઉન્સ થાય તો
તમે આપેલો ચેક બાઉન્સ થાય તો સપ્લાયરનું બિલ ફરી બાકી છે અને તે આ જ કાયદો તમારી સામે વાપરી શકે છે. તેને બાઉન્સ માર્ક કરો, તરત બૅન્ક ટ્રાન્સફરથી પૈસા આપો, અને "તમે આપેલા, ક્લિયર ન થયેલા ચેક" ના દરેક ચેક જેટલા પૈસા ખાતામાં રાખો.
બાઉન્સથી બચાવ
- ચેક ફક્ત ઓળખીતા ગ્રાહકો પાસેથી લો, અને મોટી રકમ માટે બૅન્ક ટ્રાન્સફર કે UPI માંગો.
- ચેક જલદી ભરો; જેટલું મોડું કરશો તેટલું પૈસા નીકળી જવાનું જોખમ.
- પોસ્ટ-ડેટેડ ચેકની તારીખ પહેલાં ગ્રાહકને યાદ કરાવવા "આવતા 7 દિવસના ચેક" જુઓ.